
8 EYLÜL: ULUSLARARASI OKURYAZARLIK GÜNÜ
Boşnakçanın uzun bir geleneği var. Daha doğrusu, çok uzun! Dilimizdeki yazılı kültürün başlangıcının Orta Çağ’a kadar uzandığı tartışmasızdır. Bunun kanıtları Glagol alfabesinde ve farklı biçimlerinde, özellikle de Batı tipi Boşnak Kiril alfabesi denen eski Kiril varyantında görülür. Çok sayıda eski kitapta Bosančica ve Arebica’nın yanı sıra Kiril ve Latin alfabelerinin eski biçimlerinden ve günümüzde kullanılan modern Kiril ve Latin alfabelerinden söz edilir.
Bütün bu alfabeler Bosna tarihinin katmanlı yapısına, ayrıca Boşnakçanın ve okuryazarlık tarihinin geçmişine tanıklık eder.
8 Eylül, yıllardır Uluslararası Okuryazarlık Günü olarak kutlanıyor.
Boşnakçanın tarihî konumu tartışmasızdır. Ne yazık ki uluslararası bağlamda hâlâ hak ettiği kendine özgü statüye sahip değildir. Bu tarih, yıllardır bugünkü Bosna-Hersek topraklarında ve daha geniş çevrede yazı sistemlerinin kullanımındaki karmaşıklığı konuşmak için çok iyi bir fırsat sunuyor. Sergilerde eski Glagol metinleri, Orta Çağ metinleri ve son derece zengin Arebica geleneği gösterilerek alfabelerin kullanımındaki çeşitlilik anlatılmak isteniyor.
Anavatanımızda bu tür sergilerde, modern Kiril ve Latin alfabeleriyle yazılmış önemli belgeler olan anıtlar da sergileniyor. Tarih boyunca burada çok sayıda alfabenin kullanıldığı da tartışmasız bir gerçek. Bu, bölgemizin kültürel açıdan ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor. Bütün bu bilgiler, bugünkü anavatanımızın köklü bir geçmişe ve katmanlı bir tarihe sahip olduğunu doğruluyor. Bu geçmiş, Boşnakçanın uzun tarihinde ve Boşnakça okuryazarlığın gelişiminde de kendini gösteriyor. Bugünkü Bosna-Hersek topraklarında eskiden farklı diller konuşuluyor ve farklı yazı sistemleri kullanılıyordu. Bunların bazıları yerli halkla bağlantılıydı; bazılarını ise ülkeye gelen fatihler ve buradan geçen başka halklar getirdi. Hem dilde hem yazıda önemli tarihî izler bıraktılar.
Boşnak yazı geleneğinden ancak Slavların bugünkü Bosna topraklarına gelişi ve burada yaşayan halkla zaman içinde kaynaşmalarıyla söz edilebilir; bu tartışmasızdır.
Bugünkü Bosna-Hersek topraklarında kendine özgü bir Boşnak etno-dil topluluğunun oluşum süreci büyük ölçüde ilerledi. Aynı zamanda Orta Çağ Bosna devletinin önce ilk belirtileri, ardından somut biçimleri ortaya çıktı. Devlet, 9. ve 10. yüzyıllardaki sözde dağ Slav prensliklerinden gelişti; sonra banlık, 1377’den itibaren de krallık oldu. Orta Çağ Bosna’sıyla, bütün Slavların ilk yazı dili olan Eski Kilise Slavcasının kendine özgü bir Boşnak varyantı da ilişkilendirilir. Bu dil önce Glagol, daha sonra ilk Slav alfabeleri olan Kiril alfabesiyle yazıldı.
Doğudaki ve batıdaki komşularımız ne kadar inkâr ederse etsin, Bosna’nın yazılı mirasının zenginliği bir gerçektir. Bosna’nın yazılı geleneğine ve dil geçmişine ilişkin yeni yorumlar, Boşnakçanın önemini ve tarihî-kültürel temellerini açıkça ortaya koyuyor. Geçmişte çeşitli fatihlerin etkisiyle Bosna’da farklı diller konuşulmuş ve farklı alfabeler kullanılmıştır. Bu nedenle ülke, eski el yazmalarını ve kültür-tarihî anıtları inceleyen daha geniş bilim çevrelerinin büyük ilgisini çekmiştir. Bosnalı Orta Çağ kâtiplerinin kendi dönemlerinde iki yüz yıllık olan metinleri kopyaladıkları bilgisi, bilim dünyasını hayran bırakıyor.
Son olarak sevgili ABC Djeca çocukları, Boşnakçayla ilgili birkaç önemli soru ve yanıtı dinleyin:
– Dünyada ortalama iki buçuk ila üç buçuk milyon kişinin Boşnakçayı akıcı biçimde konuştuğunu biliyor muydunuz?
– Boşnakçanın en uzun sözcüklerinden biri “preijestolonaslijednikovičicinama”dır ve “tahtın varisinin eşi” anlamına gelir! İlginç, değil mi? Bir de…
– Sevgili ABC Djeca, Humačka levhasının Boşnakçanın en eski yazılı anıtı olduğunu biliyor muydunuz?
– Dilimizin 400 bin ile 500 bin arasında sözcüğe sahip olduğu da düşünülüyor.
– Boşnakçanın gelişimindeki en önemli konulardan biri 1850 tarihli Viyana Edebiyat Anlaşması’dır. O dönemde Bosna, Hırvatistan ve Sırbistan’ın paylaştığı Ştokav lehçelerinin, bölgede konuşulan üç dilin de tek temeli olarak kullanılacağı belirtilir.
– “Boşnak dili” adı ilk kez 1300 yılında, en ünlü Bizanslı seyyah Konstantin Filozof’un yazdığı Skazanje izijavljeno opismenah (“Yazı Dilleri Üzerine Anlatı”) adlı eserde geçer.
– Osmanlı döneminde Bosna’daki bazı yazar ve şairler Boşnakça eserler verdi, ancak bunun için sadeleştirilmiş ve uyarlanmış Arap alfabesini kullandı. Daha sonra “Alhamiyado edebiyatı” adını alan bu eserler, o dönemde Boşnakçanın gelişimi açısından çok önemlidir.
– Muhamed Hevaji Uskufi, Boşnakçanın ilk sözlüğü olan Potur Šahidija’yı 1631’de, yani ilk Sırpça sözlükten 197 yıl önce yazdı. Öyleyse biz Boşnaklar öğrenirken, şarkı söylerken, hatta bazen ağlarken Boşnakçanın olmadığı yerlere neden girip duruyorsunuz! Bu sözlüğün dört kopyası günümüze ulaştı. Bunlardan biri İsveç’teki Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi’nde korunuyor!
– Bosna Krallığı 15. yüzyılda Osmanlılar tarafından fethedildi. Yaklaşık dört yüz yıllık Osmanlı yönetimi, Bosna’nın belli ölçüde özerkliği olmasına rağmen ülkenin her yönden gelişimini etkiledi. Boşnakça, Sultan El Fatih’in sarayında ikinci resmî dil olarak da biliniyordu. Sultan’ın kendisi Boşnakçayı akıcı biçimde konuşuyordu.
İnat olsun diye!
Sizin ve bizim dilimiz Boşnakçayla güzel zamanlar geçirmeniz dileğiyle!