Bosna-Hersek Mimarisi

Bosna-Hersek Mimarisi

Yüzyıllar boyunca mimarimiz birçok yönüyle kendine özgü olmuştur. Siyasi ve toplumsal değişimlerin Bosna-Hersek toplumunun kültürel ve mimari geleneklerini şekillendirdiği dört temel gelişim döneminin güçlü etkisiyle oluşmuştur.

Orta Çağ’da, Osmanlı İmparatorluğu’nun etkisiyle bu bölgede Bosna yapı geleneğinin bir biçimi olarak “zadruga” adı verilen özgün yerleşimler kurulmuştur. Bu yerleşimler çoğunlukla birbirinden ayrıydı ve yeni örgütlenme grupları, yerleşimler ve yeni zadrugalar hâlinde düzenleniyordu.

Bu ortak yaşam biçimi kısa sürede topluma büyük bir ekonomik refah getirdi. Dönemin “Dinar evleri” olarak bilinen konutları toplumsal gelişmeye katkı sağladı. Yapılar çoğunlukla ahşap veya samandan inşa ediliyordu. Günlük yaşam genellikle ocak çevresinde sürerdi; burası buluşma, sohbet, konuşma ve çoğu zaman geleneksel oyunlarda yarışma için önemli bir yerdi. O dönemde kadın ve erkeklere ait oda ve bölümler genellikle birbirinden ayrılırdı.

Bugün kırsal turizm dediğimiz şeyin temelleri de o dönemde atılmaya başladı; şehirler ve kasabalar da hızla büyüyordu.

O dönemde mimarlık kuramcısı Dušan Grabrijan bu bölgede yaşayıp çalışıyordu. Onun yaklaşımı bugün Bosna-Hersek’teki yapı geleneğinde hâlâ görülebilir. Dönemin şehir yönetimleri Bosna şehirlerinde mimari tasarım ve inşaat çalışmalarını artırmaya çalışıyordu.

Bosna-Hersek’teki mimarlık tarihi, Ilidža’daki Butmir’de bulunan Roma mozaiklerinden, Stolac yakınlarındaki Radimlja’dakiler gibi Orta Çağ mezar taşları ve stećci’lere; orta çağ şehirleri, kaleler ve sarayların yapılarına kadar uzanır. Srebrenik, Vranduk, Bobovac ve Kastel bunlar arasındadır; Bosna Krallığı döneminden daha birçok yapı da vardır. Osmanlı döneminin dini ve sivil mimarisi de bu mirasa dahildir: Saraybosna’daki Svrzo Evi, Mostar’daki Eski Köprü ve Višegrad’daki Mehmed Paşa Sokolović Köprüsü bunlardan bazılarıdır. Avusturya-Macaristan döneminin konut ve ticaret sarayları ile Saraybosna Belediye Binası gibi başka kamu ve özel yapılar da bu tarihin parçasıdır.

Ülkemizde Kozara ve Tjentište’teki anıtlar gibi anıtsal mimari de gelişti. Saraybosna’daki Devrim Müzesi (bugünkü Bosna-Hersek Tarih Müzesi) ve günümüzdeki mimarlık da bu çizginin devamıdır.

Ünlü mimar ve kuramcı, yirminci yüzyılın en önemli Boşnak mimarlarından Juraj Neidhardt şöyle soruyordu: “Saraybosna’da başlayan ve Batılıların karşı koyamadığı Doğu’nun cazibesi nedir?” Ardından şöyle yanıtlıyordu: “Burada akılcı düşünceden doğan planlar yok… Burada belirgin bir eksen de mutlak simetri de yok. Yapı sistemleri bile doğru uygulanmıyor. Burada her şey insanları memnun etme ihtiyacını gösteriyor…”

Doğu ile Batı’yı birleştiren ilk simgesel projelerden biri, Hersek’in en büyük şehrindeki Eski Köprü’ydü.

Kanuni Sultan Süleyman 1566’da köprünün yapılmasını emretmiş ve Mimar Hajrudin onu dünyanın en güzel köprülerinden biri olarak inşa etmiş olsa da, bu eşsiz eser Avrupa uygarlığının ruhunu ve yaratıcılığını da yansıtır. Neidhardt’a göre Boşnakların kendilerine özgü bir üslubu vardır. Ayrıca Bosna evlerinin bu bölgedeki yapı standartlarının temelini oluşturduğunu söyler: Temeller çoğunlukla taştan yapılır, zemin kat kil, pişmemiş tuğla ve ahşap bağlantı elemanlarından oluşur; üst kat ahşap bir yapıya sahiptir. Çatı da kiremit daha sonra kullanılmaya başlayana kadar çoğunlukla ahşaptı.

On yedinci yüzyıl Bosna evi beş unsurdan oluşurdu: özel alanı kamusal alandan ayıran çit; bakımı kolay olsun diye genellikle yuvarlak taşla döşenen avlu; eve girmeden önce temizliğin parçası olan şadırvan, çeşme veya su oluğu; ailenin toplandığı zemin kat ya da yarı özel alan; ve divanhane. Üst kat özel kullanıma ayrılmıştı ve çoğunlukla çarşıdaki varlıklı kişilerin dinlenip keyif yaptığı yerdi.

Avusturya-Macaristan ordusu 1878’de geldiğinde ülkemiz Avusturya-Macaristan himayesine girdi ve yeni bir kültürel değişim yaşadı.

Bununla birlikte, Avusturya-Macaristan yönetiminin kısa dönemi Bosna’yı şehir planlama ve mimarlık alanında önemli ölçüde etkiledi. Yeni yönetim düzeni sağladı ve yapı ruhsatı alma zorunluluğu getirdi. Çevreyle uyumlu tasarım denilen yaklaşımı ve imar planına uyulmasını da düzenledi. Örneğin Saraybosna Belediye Binası, sözde Neo-Mağribi üslubun karakteristik bir örneğidir. Mağribi tarzı süslemeler ve kemerler, yirminci yüzyıl modern mimarisinin biçimsel ve klasik kurallarıyla bir araya getirildi.

Yeni yönetim Batı Avrupa’dan mesleki eğitim almış çok sayıda mimarı da getirdi. Yeni yapılar ve kent düzenlemeleri ülkedeki şehirli nüfusun artmasına yol açtı ve Bosna-Hersek’in kültürel yapısını daha da çeşitlendirdi.

Bu büyük değişimler sanayileşmeyi ve genel ekonomik ilerlemeyi kuşkusuz destekledi. Bu dönemde şehirlerin ilk görünümü değişmeye başladı. Avrupa’da eğitim alan gençler kısa süre içinde başkente geldi. Aralarında Kadić kardeşler, Jahijel Finci, Baldasar ve Smiljanić vardı. Kadić kardeşler Emeklilik Fonu binasını ve JAT gökdelenini tasarladı; Kabiljo ve Finci ise Saraybosna’da Obala üzerindeki çelik-cam cepheli konut binalarını tasarladı. Mostar’da sosyal sigorta binası ve Banja Luka’da Defterdar Paşa vakfının sarayı da yapıldı.

1938’de ünlü mimar Juraj Neidhardt yapı sahnesine çıktı. İkinci Dünya Savaşı öncesinde çalışma arkadaşlarıyla birlikte Orta Bosna’daki bazı şehirlerde standart işçi daireleri tasarladı. Ivan Štaus da tasarım ve uygulama çalışmalarına katıldı. Ardından Saraybosna’da 1983’te yapılan Holiday Inn ve 1968’de inşa edilen UNIS kuleleri gibi çok sayıda ilginç ve güzel yapı geldi. Svrzo Evi, Olimpiyat Saraybosna’sında Osmanlı dönemi halk konut mimarisinin bir örneğidir. Saraybosna zamanla Güneydoğu Avrupa’da en çok inşaat ve başka proje yapılan şehirlerden biri oldu. Savaş sonrası dönemde Bosna-Hersek’te Avaz Twist Kulesi ve Bosmal binası gibi pek çok dikkat çekici yapı yükseldi.

Ancak birçok kişiye göre bu görkemli yapılardan sonra Bosna-Hersek mimarisi sanatsal ve estetik yönünü kaybetmeye başladı. Özgün değerlerini taşıyan mimari de giderek azalıyor. Günümüzü eleştirenler, Bosna-Hersek mimarisinde sanatsal ve estetik niteliklerin her geçen gün kaybolduğunu söylüyor. İçinde yaşadığımız toplum, ülkenin hemen her yerinde görülen özensiz tasarlanmış ya da hiç tasarlanmamış binalardan anlaşılıyor. Bosna-Hersek’in mimari mirası da bu ilgisizlik ve yanlış uygulamalar yüzünden tehlike altında. Elbette her şey bu kadar karanlık değil. Başkentte yeni yapılar yağmurdan sonra mantar gibi çoğalıyor; Saraybosna’nın yakınında da uzağında da aynı durum görülüyor. Tuzla, Gradačac, Tešanj, Konjic, Bijeljina, Visoko, Zenica, Bihać, Bosanski Novi, Gračanica, Brčko, Bijeljina, Banja Luka, Ljubuški, Čapljina ve bu güzel ülkenin daha birçok şehrinde yeni yapılar yükseliyor.

Bir şey daha.

Bosna-Hersek mimarisindeki mevcut durumu eleştirenlere göre mimar yetiştiren eğitim sistemine bütünüyle farklı bir yaklaşım bulmak gerekiyor; bunda en büyük sorumluluk mimarlık ve inşaat mühendisliği fakültelerine düşüyor…

Kayda geçen: Velid Džindo

Paylaş: Facebook Twitter LinkedIn