Saraybosna’nın Köprüleri

Saraybosnalılar bile Paljanska ve Mokranjska adlı iki kaynağından doğup Bosna Nehri’ne döküldüğü noktaya kadar 36 kilometre boyunca akan Miljacka üzerindeki köprülerin sayısını tam olarak bilmiyor.

Tur rehberlerimiz Edin ile Zlaja da ilk anda cevap veremedi. Birbirlerine baktılar, gülüştüler ve bana, ‘Velid, bu senin işin,’ dediler. Hayatım boyunca bu köprülerin hepsinden sayısız kez geçmiş olmama rağmen, Batı Balkanlar’ın tek olimpiyat kentindeki köprülerin listesini görmek için herkesçe bilinen Wikipedia’ya başvurmam gerekti: Kozija, Šeher-Ćehajina, Careva, Latinska, Ćumurija, Drvenija, Čobanija, Festina, Eyfel Köprüsü, Skenderija Köprüsü, Suada ve Olga Köprüsü, Malezya-Bosna-Hersek Dostluk Köprüsü, Roma Köprüsü ve Ars Aevi Köprüsü.

Saraybosna’daki köprüleri anlatan Wikipedia’nın çok dilli ansiklopedisi, daha önce sayılanlara ek olarak şu köprülerden de söz ediyor: Carev Most; 1792’de yapılan Hadži Bešlija Köprüsü; ikisi de 18. yüzyılın sonlarında inşa edilen Hadži Nuhan Bičakčić ve Čiršihan köprüleri; ayrıca Belediye Binası yanındaki Yeni Köprü. Ilidža’daki Željeznica Deresi üzerinde 16. yüzyılda kurulan Rustem Paşa Köprüsü ile aynı yüzyılda yapılan Plandište Köprüsü de listede yer alıyor.

Sonra ben oturup kahvemi yudumladım; Edin ve Zlaja ise sırt çantalarını hazırlayıp yola koyuldu.

EDIN — Zlaja, dün gece tuhaf bir rüya gördüm. Bir drone gibi uçuyordum; tıpkı Yunan Daidalos ve oğlu İkarus gibi. Irmaktan ırmağa, köprüden köprüye, denizden okyanusa… Neler gördüm bir bilsen!

ZLAJA — Ne diyorsun sen? Şu iki kişi kimdi? Daidalos ile İkarus mu demiştin?

EDIN — Yoksa unuttun mu? Yunan mitolojisine göre kuşlar gibi uçan ilk insanlar onlardı. Daidalos kendisi ve genç oğlu İkarus için kanatlar yaptı, tüyleri balmumuyla kapladı ve oğluna uzun uzun uçmayı öğretti. Oğluna, ‘Dikkat et, çok yükseğe uçma; yaz güneşi balmumunu eritir. Ama çok alçaktan da uçma, kanatlarını deniz köpüğüne batırır ve bir daha uçamazsın,’ diye öğüt verdi.

ZLAJA — Peki sonunda uçtuklarında ne oldu?

EDIN — Sus, sevgili Zlaja, işler kötü gitti. Uçuşun başında her şey plana göreydi. Yunan adaları Samos, Delos ve Lebinthos’un üzerinden geçtiler. Sonra uçmanın büyüsüne kapılan İkarus çok yükseğe çıktı. Kavurucu güneş balmumunu ısıttı, tüyler birbirinden ayrıldı ve İkarus denize düşüp azgın dalgaların arasında kayboldu. Çaresiz babası Daidalos, oğlunun suyun altında yok oluşunu yukarıdan izledi. Kıyıya inip uzun uzun ağladı. O gün, oğlu İkarus’un kaybolduğu yere İkarya adını verdi.

ZLAJA — Dostumuz Daidalos’a aradan yüzyıllar geçtikten sonra başsağlığı diliyorum. Dürüst olmak gerekirse suç babadaydı; masum bir çocuğun bu kadar yükseğe uçmasına izin vermemeliydi. Dünyada iyi ebeveynler de sorumsuz ebeveynler de hep vardı, Edin’im. Başka ne gördün rüyanda? Pek solgun ve uykusuz görünüyorsun.

EDIN — Dediğim gibi, gece boyunca güzel nehirlerimizin ve köprülerimizin üzerinde uçtum. Saraybosna’daki Miljacka üzerindeki geçitleri hâlâ gözümün önünde görüyorum: Čobanija, Ćumurija, Drvenija, Latinska Köprüsü, Kozija ćuprija, Suada ve Olga Köprüsü, Roma Köprüsü… Biliyor musun Zlaja? Hemen sırt çantalarımızı takalım ve drone gibi kentimizin üzerinden uçup nehirlerine, güzel köprülerine bakalım.

ZLAJA — Madem gerçekten istiyorsun, haydi gidelim. Önce Baščaršija’ya koşup Bosna börekçisinden bize yaklaşık iki kilo börek ve iki yoğurt alacağım. İlk günümüzde Saraybosna’nın köprülerini gezeriz.

EDIN — Yok, şöyle yapalım. Tramvaya binelim, börekle yoğurt alalım, Miljacka kıyısı boyunca yolculuk edelim ve Kozija ćuprija’dan başlayıp Ilidža’ya ve Roma Köprüsü’ne kadar yürüyelim. Küçük bir nehirde bu kadar çok köprü olduğuna şaşarsın.

ZLAJA — Duymuştum. Haydi, Baščaršija’ya koşalım; sonra da Saraybosna’nın güney kapısındaki Kozija ćuprija’ya geçelim. Üç, dört… Şimdi!

EDIN — İşte muhteşem Kozija ćuprija’nın önündeyiz. Zlaja, şu Orta Çağ’dan kalma mimari inciye bak. Kocaman taş blokta ne yazıyor?

ZLAJA — Bir dakika, köprüye yaklaşayım. Evet, şöyle yazıyor: ‘Bu güzel köşk inşa edildi; onu gören burayı kutlu bir cennet sanır. Bir derviş şu tarih manzumesini yazdı: Âşıkların buluşma yeri, güzel bir mekân. Hicrî 985 yılı (1577/78).’

EDIN — Görüyorsun ya Zlaja, Osmanlı döneminde kentten imparatorluğun doğu bölgelerine ve ta İstanbul’a kadar uzanan yol bu köprünün altından geçiyordu.

ZLAJA — Bildiğim kadarıyla Kozija ćuprija, kent sınırları içinde hâlâ ayakta kalan dört eski köprüden biri. Diğerleri Šeher-Ćehajina ve Latinska köprüleriyle Blažuj yakınlarındaki Plandište’de bulunan Roma Köprüsü.

EDIN — Halk anlatısına göre yoksul bir çoban Miljacka kıyısında keçilerini güderken onların küçük bir ada ile üzerindeki büyük bir çalının çevresinde toplandığını görmüş. Yaklaşınca altın paralarla dolu bir testi bulmuş. Bu parayla okul masraflarını karşılamış. Saygın ve varlıklı bir adam olunca, keçilerin altın dolu testiyi bulduğu yere Miljacka üzerinde bir köprü yapmaya karar vermiş.

ZLAJA — Miljacka boyunca aşağıya, Belediye Binası’nın karşısındaki Šeher-Ćehajina ćuprija’ya doğru yürüyelim. Bugün burası Bosna-Hersek’in ulusal anıtlarından biridir. Köprünün yapımı hakkında çok az şey biliniyor. Bir kitabedeki yazı, köprünün 1585 ya da 1586’da yapıldığını söylüyor. Adı, köprüyü Saraybosna’nın bir şehir yöneticisinin yaptırdığına işaret ediyor.

EDIN — Bilinen bir öyküye göre köprüyü Saraybosna’nın şehir yöneticisi Hadži Husein Hodžić yaptırmış. Tek oğlu Mustafa İstanbul’a gidince köprü inşa etmeye karar vermiş. İnşaata başlamış ama ölmüş. Mustafa acı haberi duyunca memleketine dönmüş ve babasının başlattığı işi tamamlamış. Mustafa Hodžić’in Saraybosna’nın yukarısındaki Alifakovac’a gömüldüğü söyleniyor.

ZLAJA — Belediye Binası’ndan Careva ćuprija’ya kadar olan bölümde 1992–1995 savaşından sonra iki yeni ve güzel köprü yapıldı. Onlardan geçerek Baščaršija ve Careva Camisi yakınındaki eski Careva ćuprija’ya indik. Bu köprüyü 15. yüzyılda Saraybosna’nın kurucusu, soylu Isa-beg Ishaković yaptırmış. Büyük bir sel 1619’da köprüyü yıktıktan sonra Hadži Husein-aga Haračić buraya taş bir köprü yaptırmış.

EDIN — Şimdi Princip Köprüsü’nün üzerindeyiz. Köprü, özgürlük için mücadele eden Genç Bosna devrimci grubunun üyesi bir gencin adını taşıyarak 1918’den 1992’ye kadar böyle anılıyordu. Ne yazık ki bu genç, Avusturya-Macaristan Arşidükü Franz Ferdinand’a ve eşi Sophie’ye suikast düzenledi; bu olay Birinci Dünya Savaşı’na yol açtı. 1992’den sonra köprünün adı yeniden Latinska ćuprija oldu. Olimpiyat Saraybosnası’nın en eski köprülerinden biridir. Burada önce Husein adlı bir saraç köprü yapmış, daha sonra Saraybosnalı ajan Ali Ajni 1565’te aynı yere taştan bir köprü kurmuş.

ZLAJA — Devam edelim. At Mejdan yakınında, Latinska ćuprija’nın aşağısında Ćumurija Köprüsü var. Hadži Hasan köprüyü 1556’da yaptırmış; köprü birkaç kez onarılmış. 1886’da taş köprünün yerini demir bir yapı almış.

EDIN — Drvenija Köprüsü, Avusturya-Macaristan yönetimi döneminde 1898’de yapılmış. Tanınmış meslek okulunun yanında, ünlü Birinci Gimnazyum’un karşısında bulunuyor. Kabaran Miljacka sık sık köprüyü taşırmış; bu nedenle 1980’lerde ahşap yapının yerine beton konmuş. Köprü 1995’te, savaştan sonra onarılmış.

ZLAJA — Miljacka boyunca aşağı inip Ana Postane’ye ve Hukuk Fakültesi binasına geldik. Kozija ćuprija’dan sonraki ikinci köprü olan Čobanija’yı geçiyoruz. Onu da 1557’de köprüyü yaptıran Hasan Vojvoda adlı yardımsever bir çoban kurmuş. Daha aşağıda, 2012’de adı ilginç bir köprü yapılmış: Festina Lente, yani ‘Acele et ama yavaşça.’ Güzel Sanatlar Akademisi’ne giden bu köprüyü Adnan, Amila ve Bojana adlı öğrenciler tasarlamış. Hem köprü hem akademi binası, tasarımcıları gibi çok güzel.

EDIN — Adım adım, akşam karanlığı çökerken Skenderija’ya ve eskiden Skenderija Köprüsü denilen Eyfel Köprüsü’ne ulaşıyoruz. Fransız mühendis Gustave Eiffel’in planlarına göre 1893’te yapılmış. Grbavica mahallesine doğru yürüyüp 1992’de Bosna-Hersek’e yönelik saldırının başında hayatını kaybeden iki kahramanın, Suada ve Olga’nın adını taşıyan köprüye geliyoruz. Dubrovnikli Suada Dilberović tıp fakültesinin beşinci sınıfındaydı; Olga ise Bosna-Hersek Cumhuriyeti Meclisi’nde çalışıyordu.

ZLAJA — Miljacka boyunca ve Wilson Gezinti Yolu’nun yanında yeni köprüler yağmurdan sonra biten mantarlar gibi çoğalıyor. Ars Aevi Köprüsü, Ulusal Müze ve Tarih Müzesi’nin karşısında duruyor. Olimpiyat kentinin onur vatandaşı olan İtalyan mimar Renzo Piano tarafından tasarlanmış. Köprü 2002’de açılmış.

EDIN — Kardeşlik ve Birlik Köprüsü, Grbavica ve Pofalići adlı iki büyük mahalleyi birbirine bağlamak için 1951’de Hamdije Čemerlića Caddesi’nde yapılmış. Topal Osman-paşa Caddesi’ndeki 1973 tarihli köprü Grbavica ile Socijalno’yu bağlıyor. Yakınlarda Dolac Malta ile Hrasno mahallelerini birleştiren Azize Šaćirbegović Caddesi köprüleri, Malezya-Bosna-Hersek Dostluk Köprüsü ve Otoka’daki Kongre Üyesi McCloskey Köprüsü de bulunuyor. Köprü, Bosna-Hersek’e yönelik saldırıyı durdurmak için mücadele eden ve ülkemizin dostu olan Amerikalı Kongre Üyesi Francis Xavier Frank McCloskey’ye adanmış.

ZLAJA — Bu uzun listeye Endonezya’nın Istiklal Camisi yanındaki köprüyü, ayrıca Gras ve FIS civarındaki köprüleri de ekleyelim. Öykümüzü Ilidža’daki Roma Köprüsü’nde bitiriyoruz. Plandište’de, Ilidža yakınında bulunan bu yapı dikkat çekici görünüyor. İlk kez 16. yüzyılda, yaklaşık 1550’de anılmış. Venedikli elçi Caterino Zeno, Bosna Nehri üzerindeki bu köprünün yedi kemeri olduğunu yazmış. Türk Rustem Paşa Hrvat köprüyü 1762’de onarmış.

EDIN — Bosna-Hersek’in köprülerini anlattığımız öyküye bir sonraki uçuşumuzda devam edeceğiz: Trebinje’deki Arslanagić Köprüsü’ne, Drina üzerindeki Mehmed Paşa Sokolović Köprüsü’ne, Blagaj’daki Karađoz-beg Köprüsü’ne, Žepa’daki köprüye, Livno’daki Duman’a, Jablanica’daki Neretva köprülerine, Mostar’daki Eski Köprü’ye, Konjic’teki Taş Köprü’ye ve nehir kıyılarını birleştiren daha nice güzel yapıya uğrayacağız.

Paylaş: Facebook Twitter LinkedIn